Θεόδωρος Λιανός, Αναστασία Ψειρίδου

(Α΄  Έκδοση)

 

Σώζοντας τον πλανήτη

 

 

 

Εκδότης: Θεόδωρος Λιανός, Αναστασία Ψειρίδου

 

Μορφή: Μαλακό εξώφυλλο

 

Αριθμός σελίδων: 248

 

Κωδικός ISBN: 978-960-359-168-9

 

Διαστάσεις: 24 × 17 εκ.

 

Κωδ. Εύδοξος: 102074050

 

Έτος έκδοσης: 2007

 

 

 

 ► παρουσίαση

 

Είναι πλέον αναμφισβήτητο ότι, παράλληλα και ταυτόχρονα με τα πολλά και δύσκολα κοινωνικά προβλήματα, οι ανθρώπινες κοινωνίες έχουν να αντιμετωπίσουν και σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα, τα οποία σταδιακά, αλλά αναπόφευκτα, μετατρέπονται σε κοινωνικά και προστίθενται στα ήδη υπάρχοντα. Κατά τα τελευταία πενήντα χρόνια οι επιστήμονες δεν κουράζονται να χτυπούν την καμπάνα του κινδύνου για τα επερχόμενα δεινά. Στην αγωνία των επιστημόνων, τα οργανωμένα συμφέροντα - οικονομικά, πολιτικά, στρατιωτικά, και θρησκευτικά - αντιπαραθέτουν την αδιαφορία, θυμίζοντάς μας τον Τιτανικό όπου, ενώ βούλιαζε, η ορχήστρα έπαιζε ρομαντικά βαλς.

Στο σαλόνι των ισχυρών του κόσμου περιφέρεται ένας ελέφαντας και αυτοί προσποιούνται ότι δεν τον βλέπουν, υποθέτοντας, οι ανόητοι, ότι τα επερχόμενα δεινά θα πλήξουν τους φτωχούς και αδυνάτους μόνον.

Το παρόν βιβλίο είναι η ταπεινή συμβολή μας στην ενημέρωση των πολιτών για τα υπάρχοντα προβλήματα και τους κινδύνους που θα αντιμετωπίσουμε στο άμεσο μέλλον αν μείνουμε αδρανείς.

Αθήνα, εν μέσω πανδημίας,

 Οι συγγραφείς

 

Εισαγωγή

Ο τίτλος του βιβλίου που κρατάτε στα χέρια σας είναι «Σώζοντας τον Πλανήτη». Με τον τίτλο αυτό εννοούμε περίπου αυτό που θα καταλάβαινε κανείς αν λέγαμε σώζοντας το πλοίο που κινδυνεύει είτε από θαλασσοταραχή ή από μεγάλο φορτίο ή και από τα δύο. Πράγματι, όλοι οι επιστήμονες, πλην εκείνων των οποίων η αισιοδοξία υπερβαίνει την αφέλεια, συγκλίνουν προς το συμπέρασμα ότι η κατάσταση του πλανήτη Γη, δηλαδή του πλανήτη στον οποίο κατοικούμε, είναι κρίσιμη. Επί πλέον, συχνά ακούγονται αμφιβολίες για το αν η κατάσταση είναι αναστρέψιμη και, αν ναι, το επόμενο ερώτημα που τίθεται είναι με ποιες θυσίες μπορεί να επιτευχθεί η αντιστροφή.

Η κατάσταση χαρακτηρίζεται κρίσιμη επειδή τα προβλήματα που εμφανίζονται έχουν τον χαρακτήρα σοβαρής ανατροπής της συνηθισμένης και ομαλής λειτουργίας των φυσικών δυνάμεων του πλανήτη. Παραδείγματος χάριν, η ελάττωση των θαλασσίων πόρων είναι μια ανατροπή του κύκλου ζωής των ψαριών, η οποία όμως είναι αναστρέψιμη αν τερματιστεί η υπεραλίευση. Αντίθετα, η εξαφάνιση ορισμένων ειδών είναι μια οριστική καταστροφή της οποίας οι συνέπειες δεν είναι πάντοτε γνωστές ή προβλέψιμες. Η πλέον φανερή ανατροπή είναι, σύμφωνα με τους ειδικούς επιστήμονες, η κλιματική αλλαγή, της οποίας οι συνέπειες αναμένεται να ανατρέψουν την ζωή όλων. Μπορείτε να σκεφτείτε τί θα σημαίνει η άνοδος της στάθμης της θάλασσας για τα μεγάλα λιμάνια όπου ζουν εκατοντάδες εκατομμυρίων ανθρώπων ή για τα νησιά που βυθίζονται λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας εξ αιτίας της κλιματικής αλλαγής;

Τα προβλήματα αυτά, που άρχισαν να γίνονται αισθητά, να καταγράφονται και να ερευνώνται συστηματικά περίπου κατά τις τελευταίες πέντε δεκαετίες, είναι αποτέλεσμα της δραστηριότητας των ανθρώπων. Η δραστηριότητα των ανθρώπων έχει σκοπό την ικανοποίηση, σε παγκόσμια κλίμακα, της αυξανόμενης καταναλωτικής ζήτησης ενός ραγδαία αυξανόμενου πληθυσμού, αλλά ταυτόχρονα έχει ανεπιθύμητες, μη σκόπιμες συνέπειες, που δημιουργούν τα εν λόγω προβλήματα.

Η προσπάθεια για την εξέταση και επίλυση των περιβαλλοντικών προβλημάτων οδήγησε στην ανάπτυξη νέων επιστημονικών κλάδων όπως π.χ. τα οικονομικά του περιβάλλοντος, η οικολογία, η βιολογική ωκεανογραφία, το Δίκαιο του περιβάλλοντος, κ.τ.λ. Στην φιλοσοφία ανεπτύχθη ο κλάδος της περιβαλλοντικής ηθικής που εξετάζει την ηθική υπόσταση των όντων, εμψύχων και αψύχων, και συνεπώς την σχέση των ανθρώπων με την φύση στο σύνολό της.

Στην σύγχρονη βιβλιογραφία έχει επικρατήσει ο όρος «environmentalism», που μπορούμε να μεταφράσουμε ως «περιβαλλοντισμός», και περιλαμβάνει τις γνώσεις, τις ιδέες, και προτάσεις εκείνων οι οποίοι ασχολούνται με την διαχείριση και προστασία του περιβάλλοντος και των φυσικών πόρων. Επί-σης, περιλαμβάνει και τις σχετικές με το περιβάλλον δράσεις των πολιτικών κινημάτων, των κυβερνήσεων, των ακτιβιστών και άλλων οι οποίοι προσπαθούν με τις ενέργειές τους να προωθήσουν ορισμένα ζητήματα και ορισμένες λύσεις, ή, να αποτρέψουν άλλες. Οι όροι περιβαλλοντισμός και οικολογία, και περιβαλλοντολόγος και οικολόγος, αντίστοιχα, χρησιμοποιούνται ως συνώνυμοι. Πιο συχνά απαντάται ο όρος οικολογία διότι το πρόθεμα «οίκο» ταιριάζει εύκολα με τους επόμενους όρους που συνήθως χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν μία ιδεολογία ή μία πολιτική κίνηση. Έτσι συναντά κανείς όρους όπως βαθειά οικολογία, κοινωνική οικολογία, πολιτική οικολογία, οικομοντερνισμός, οικοσοσιαλισμός, οικοφεμινισμός, οικοαναρχισμός, οικοκεντρισμός, οικοανθρωπισμός, οικοφιλελευθερισμός, κ.τ.λ. Μερικούς από τους όρους αυτούς και τις ιδεολογίες που περιέχουν θα εξετάσουμε αργότερα.

Τα περιβαλλοντικά προβλήματα δεν λύνονται στο επιστημονικό εργαστήριο ή με μολύβι και χαρτί. Είναι κοινωνικά προβλήματα και μάλιστα δυσεπίλυτα και ίσως, μερικά, άλυτα αν δεν γίνουν μεγάλες παρεμβάσεις. Είναι δυσεπίλυτα για δύο λόγους. Πρώτον, οι τεχνικές λύσεις δεν είναι πάντοτε εύκολες ή εφικτές στον βαθμό που είναι επιθυμητές. Για παράδειγμα, πώς μπορεί να αποτραπεί η άνοδος της στάθμης της θάλασσας ή πώς μπορεί να μειωθεί η χρήση χημικών λιπασμάτων χωρίς να μειωθεί η παραγωγή αγροτικών προϊόντων; Δεύτερον, για κάθε προτεινόμενη εφικτή λύση υπάρχουν σημαντικές και αντίθετες επιπτώσεις στα συμφέροντα κοινωνικών ομάδων, περιοχών ή κρατών. Π.χ. οι κάτοικοι μιας περιοχής επαναστατούν όταν υπάρχει πρόθεση για εγκατάσταση ανεμογεννητριών στην περιοχή τους, αδιαφορώντας για τους κατοίκους μια άλλης περιοχής που πνίγονται από την ρύπανση που προκαλεί η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας που οι ίδιοι καταναλώνουν. Για την επίλυση πολλών περιβαλλοντικών προβλημάτων απαιτείται και ατομική δράση και συναίνεση μεταξύ ατόμων, περιοχών, πόλεων, ακόμη και κρατών για τα μεγάλα προβλήματα.

Οι επιστημονικές και πολιτικές προσεγγίσεις στα ζητήματα του περιβάλλοντος μπορεί να είναι αντίθετες, επάλληλες ή αλληλοσυμπληρούμενες. Παραδείγματος χάριν, ας θέσουμε το εξής ερώτημα: είναι η υπερκατανάλωση περιβαλλοντικό πρόβλημα; Στο ερώτημα αυτό, η απάντηση των παραγωγών (βιομηχάνων, επιχειρηματιών, κ.τ.λ.), πιθανότατα, θα είναι ότι ο καταναλωτής είναι ελεύθερος να δαπανήσει όσα λεφτά έχει ή όσα θέλει να διαθέσει στο προϊόν γιατί έτσι αυξάνει την ευημερία του χωρίς να προξενεί κάποιο κακό. Οι διαφημιστές του προϊόντων θα δώσουν παρόμοια απάντηση και πιθανότατα θα προσθέσουν ότι είναι χαρούμενοι που συμβάλλουν στην δημιουργία αυτού του φαινομένου. Όμως, ο φιλόσοφος μπορεί να πει ότι η υπερκατανάλωση δεν βοηθά στην υιοθέτηση ενός προτύπου ζωής που οδηγεί στην αρετή και στην ευδαιμονία. Τέλος, ο οικολόγος μπορεί να απαντήσει ότι η υπερκατανάλωση είναι σοβαρό πρόβλημα αφ' ενός διότι οι πόροι της Γης είναι σπάνιοι και αφ' ετέρου διότι δημιουργεί πολλά σκουπίδια.

Ως προς τις προτεινόμενες λύσεις των περιβαλλοντικών προβλημάτων υπάρχουν προτάσεις οι οποίες μπορούν να ενταχθούν σε τρείς γενικές κατηγορίες. Μία κατηγορία, την οποία μπορούμε να χαρακτηρίσουμε τεχνοκρατική, προτείνει λύσεις που βασίζονται στην τεχνολογία και στην αποτελεσματική διαχείριση. Στην κατηγορία αυτή εμπίπτουν η αποκαλούμενη πράσινη ανάπτυξη και ο οικομοντερνισμός. Μία δεύτερη κατηγορία είναι αυτή των κοινωνικο-πολιτικών προτάσεων και λύσεων, στην οποία εμπίπτουν οι οικοσοσιαλιστές και οι θεωρίες περί από-ανάπτυξης. Η τρίτη κατηγορία, που έχει φιλοσοφικές ρίζες, προωθεί την ιδέα ότι είναι ανάγκη να αναθεωρηθεί ή να ανατραπεί η επικρατούσα ανθρωποκεντρική αντίληψη για την κυρίαρχη θέση του ανθρώπου στον κόσμο και να υιοθετηθεί η οικοκεντρική αντίληψη ή η συγγενής προς αυτή βιοκεντρική αντίληψη. Αντίθετα οι ανθρωποκεντριστές προτείνουν τον πεφωτισμένο ανθρωποκεντρισμό. Τις απόψεις αυτές θα τις αναλύσουμε σε αρκετή έκταση στα επόμενα κεφάλαια.

Τα υποσύνολα που αποτελούν οι διάφορες αντιλήψεις και προτάσεις δεν είναι απολύτως διακριτά. Στοιχεία ενός υποσυνόλου μπορεί να υπάρχουν σε άλλο ή άλλα υποσύνολα χωρίς να είναι πρωτεύουσας σημασίας. Παραδείγματος χάριν, η βελτίωση της τεχνολογίας, που είναι κρίσιμος παράγων στην πρόταση των οικομοντερνιστών, είναι σημαντική και στις άλλες προτάσεις, αλλά όχι κρίσιμος και προσδιοριστικός παράγων. Αυτά που παρουσιάζουμε εδώ ως εισαγωγή, σχεδόν με συνθηματικό κατ' ανάγκη τρόπο, θα γίνουν κατανοητά με τις αναλύσεις των επομένων κεφαλαίων.

Η δική μας πρόταση

Είναι σκόπιμο στο τέλος αυτής της εισαγωγής, και με σκοπό τον προσανατολισμό του αναγνώστη στα όσα ακολουθούν, να δώσουμε εν συνόψει μερικά στοιχεία της δικής μας άποψης και πρόταση για την διάσωση του εν τρικυμία ευρισκομένου πλανήτη μας. Η πρότασή μας βασίζεται στον συνδυασμό τριών μεταβλητών οι οποίες αγνοούνται ή αναφέρονται ελάχιστα σε άλλες προτάσεις. Οι μεταβλητές αυτές είναι τρείς: το μέγεθος της κατανάλωσης παγκοσμίως, το μέγεθος πληθυσμού παγκοσμίως, και το πρότυπο της διατροφής των ανθρώπων. Οι σχέσεις μεταξύ των μεταβλητών αυτών ερευνώνται εντός του πλαισίου ενός παγκοσμίου εισοδηματικού περιορισμού, ο οποίος προσδιορίζεται από την διαθεσιμότητα των πόρων και την εφαρμοζόμενη τεχνολογία της παραγωγής. Υπό τις συνθήκες αυτές υπάρχουν πολλοί εφικτοί συνδυασμοί των τριών μεταβλητών. Η επιλογή του αρίστου συνδυασμού υπαγορεύεται από τον προσδιορισμό ενός επιπέδου διαβίωσης που η παγκόσμια κοινωνία θα θεωρήσει άνετη αλλά όχι σπάταλη, κατά την αριστοτελική έννοια..

 

 ► περιεχόμενα

 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 17

 

1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 19

Η δική μας πρόταση  21

 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟΝ

2 Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΠΛΑΝΗΤΗ  25

2.1 Η ιστορία του πλανήτη Γη 25

2.2 Η θάλασσα 26

(α) Οξίνιση  27

(β) Μείωση θαλασσίων πληθυσμών  28

(γ) Ρύπανση  30

2.3 Το γλυκό νερό 31

(α) Ο κύκλος του νερού και ο άνθρωπος  32

(β) Ποιες είναι οι απειλές στην διαθεσιμότητα γλυκού νερού 34

2.4 Το έδαφος  37

Από τί απειλείται το έδαφος; 39

2.5 Οι υγρότοποι  40

Από τι απειλούνται οι υγρότοποι  42

2.6 Ο αέρας (η ατμόσφαιρα)  43

(α) Αέριοι ρύποι  44

(β) Σωματίδια 45

(γ) Πόσο συνεισφέρουν οι διάφοροι κλάδοι στα αέρια του θερμοκηπίου;  47

(δ) Πόσο συνεισφέρουν τα πλαστικά στα αέρια του θερμοκηπίου;  50

2.7 Τα δάση (και η φύση «όπως ήτανε»)  50

2.8 Η θερμοκρασία του πλανήτη  52

Οι επιπτώσεις της αύξησης της θερμοκρασίας  54

2.9 Η βιοποικιλότητα  56

Από τί απειλείται η βιοποικιλότητα;  57

2.10 Οικολογικό αποτύπωμα και βιο-ικανότητα 59

(α) Η ημέρα υπέρβασης της γης  67

(β) Πώς επηρέασε η πανδημία το οικολογικό αποτύπωμα της ανθρωπότητας;    69

2.11 Παρούσες και μελλοντικές γενεές 69

2.12 Οι «ένοχοι» 70

(α) Άγνοια και αδιαφορία  71

(β) Χρονική μυωπία  71

(γ) Οικονομική ανάπτυξη 71

(δ) Το μέγεθος του πληθυσμού  73

2.13 Η εξίσωση των επιπτώσεων  73

2.14 Οικονομική ανισότητα 74

2.15 Σχόλια 75

Βιβλιογραφία 75

 

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΝ

3 ΠΕΡΙ ΑΞΙΩΝ 79

3.1 Σημασίες της λέξης «Αξία» 79

3.2 Οικονομική αξία  80

3.3 Η αξία προϋποθέτει κάποιον κριτή  80

3.4 Ένα θεολογικό επιχείρημα  81

3.5 Σύστημα αξιών, νόμων και κουλτούρα         81

3.6 Η φύση και εμείς  83

3.7 Περιβαλλοντική ηθική           85

3.8 Σχόλια  86

Βιβλιογραφία 86

 

4 ΑΝΘΡΩΠΟΚΕΝΤΡΙΣΜΟΣ  87

4.1 Ορισμός του ανθρωποκεντρισμού  87

4.2 Επιχειρήματα υπέρ του ανθρωποκεντρισμού  90

4.3 Επιχειρήματα κατά του ανθρωποκεντρισμού  91

4.4 Προτάσεις πολιτικής  92

4.5 Σχόλια  93

Βιβλιογραφία      93

 

5 ΟΙΚΟΚΕΝΤΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΒΑΘΙΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ  95

5.1 Ορισμός του οικοκεντρισμού  95

5.2 Επιχειρήματα υπέρ και κατά του οικοκεντρισμού  96

Βιοκεντρισμός 97

5.3 Βαθιά οικολογία (ή Οικοσοφία Τ)  97

5.4 Επιχειρήματα υπέρ και κατά της Βαθιάς Οικολογίας 99

5.5 Προτάσεις πολιτικής  99

5.6 Σχόλια  99

Βιβλιογραφία 100

 

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟΝ

6 ΑΠΟ-ΑΝΑΠΤΥΞΗ  103

6.1 Ορισμός της απο-ανάπτυξης 103

6.2 Η κριτική της ανάπτυξης  104

6.3 Τί προτείνουν οι θεωρητικοί της απο-ανάπτυξης 105

6.4 Επιχειρήματα υπέρ της απο-ανάπτυξης  106

6.5 Επιχειρήματα κατά της απο-ανάπτυξης  107

6.6 Σχόλια  108

Βιβλιογραφία 108

 

7 ΠΡΑΣΙΝΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ  111

7.1 Βιώσιμη ανάπτυξη 111

7.2 Πράσινη ανάπτυξη 112

7.3 Προτάσεις για την πράσινη ανάπτυξη 113

7.4 Πράσινη οικονομία 114

Τα τρία RRR 115

7.5 Τα υπέρ και τα κατά της πράσινης ανάπτυξης (και της πράσινης οικονομίας) 116

7.6 Σχόλια 116

Βιβλιογραφία 117

 

8 ΟΙΚΟ-ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟΣ  119

8.1 Η διάγνωση των οικολογικών προβλημάτων 119

8.2 Τί Προτείνουν οι Οικοσοσιαλιστές 120

8.3 Τα υπέρ και τα κατά του οικοσοσιαλισμού  121

8.4 Οικομαρξιστές 122

8.5 Σχόλια  123

Βιβλιογραφία 124

 

9 ΟΙΚΟ-ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ  125

9.1 Η κεντρική έννοια του οικομοντερνισμού: Αποσύνδεση  125

9.2 Τί προτείνουν οι οικομοντερνιστές  126

9.3 Τα υπέρ και τα κατά του οικομοντερνισμού  127

9.4 Σχόλια  128

Βιβλιογραφία 128

 

10 Η ΣΤΑΘΕΡΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 129

10.1 Ορισμός της σταθερής οικονομίας 129

10.2 Η σταθερή οικονομία κατά Πλάτωνα  130

10.3 Η σταθερή οικονομία του Αριστοτέλη  131

10.4 Νεώτερες περιγραφές της σταθερής οικονομίας  132

10.5 Η επιλογή του τρόπου ζωής 134

10.6 Σχόλια  135

10.7 Σημαντική διασάφηση      135

Βιβλιογραφία 136

 

ΜΕΡΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟ

11 ΥΠΕΡΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΠΑΤΑΛΗ 139

11.1 Κατανάλωση και εισόδημα 139

11.2 Υπερκατανάλωση  141

11.3 Διακρίσεις αγαθών  142

11.4 Σπατάλη  143

11.5 Αιτίες αύξησης της κατανάλωσης 144

(α) Το μέγεθος του πληθυσμού 144

(β) Η επιδεικτική κατανάλωση 145

(γ) Η μίμηση 145

(δ) Η διαφήμιση 146

(ε) Η υποτίμηση του πραγματικού κόστους παραγωγής 147

(στ) Η επίδραση του κοινωνικο-οικονομικού περιβάλλοντος 148

11.6 Κατανάλωση, προϊόν, και οικολογικό αποτύπωμα  148

11.7 Η κριτική κατά του ατόμου-καταναλωτή για υπερκατανάλωση και σπατάλη  152

11.8 Κατανάλωση και ευτυχία  153

11.9 Σχόλια 154

11.10 Μερικές εκτιμήσεις  154

Βιβλιογραφία 156

12 ΤΑ ΠΡΟΤΥΠΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ 157

12.1 Η παραγωγή τροφής 158

12.2 Οικονομική ανισότητα και διατροφή  159

12.3 Γιατί η παραγωγή τροφής είναι δαπανηρή σε πόρους 162

(α) Έδαφος 162

(β) Νερό  165

(γ) Τροφή και αέρια θερμοκηπίου  167

(δ) Τι μέρος των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου των τροφίμων οφείλεται σε μεταφορές;  169

(ε) Οξίνιση και ευτροφισμός 174

12.4 Πλεονεκτήματα από την αλλαγή προτύπου διατροφής 175

12.5 Δυσκολίες αλλαγής του προτύπου  180

12.6 Η εξίσωση των επιπτώσεων τροποποιημένη 181

12.7 Σχόλια 182

Βιβλιογραφία 182

 

13 Ο ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ  183

13.1 Η εξέλιξη του παγκοσμίου πληθυσμού  183

13.2 Πληθυσμός και κατ’ άτομο προϊόν σε πενήντα χώρες 186

13.3 Γιατί αυξάνει ο πληθυσμός;  187

(α) Ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες και γεννήσεις 187

(β) Ο θρησκευτικός παράγων 188

(γ) Τα παιδιά είναι ασφάλεια για τους γονείς 188

(δ) Ο μεγάλος πληθυσμός είναι δύναμη  188

(ε) Η μείωση της θνησιμότητας   188

13.4 Γιατί δεν μειώνεται ο πληθυσμός;  189

13.5 Το μέγεθος του παγκοσμίου πληθυσμού  190

13.6 Ο μέγιστος πληθυσμός  191

13.7 Ο άριστος πληθυσμός  192

13.8 Διαγραμματική απεικόνιση  193

13.9 Υπολογισμός του αρίστου μεγέθους του πληθυσμού  195

13.10 Πώς μπορεί να μειωθεί ο πληθυσμός; 198

13.11 Σχόλια 200

13.12 Το αποκρουστικό συμπέρασμα  201

13.13 Διεθνές χρηματιστήριο δικαιωμάτων τεκνοποίησης 203

Βιβλιογραφία 204

 

14 Η ΣΤΑΘΕΡΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ: ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ 207

14.1 Η σταθερή οικονομία σε μακροχρόνια ισορροπία 207

14.2 Η μετάβαση στη Σταθερή Οικονομία  209

(α) Μείωση του πληθυσμού 209

(β) Προβλήματα κατά την μετάβαση στη Σταθερή Οικονομία 210

(γ) Το επιχείρημα της μεγαλοφυΐας 212

(δ) Κυβερνητικές παρεμβάσεις κατά την μετάβαση 212

14.3 Μπορεί η Σταθερή Οικονομία να είναι καπιταλιστική;  213

14.4 Μπορεί η σταθερή οικονομία να είναι σοσιαλιστική; 214

14.5 Μπορεί η σταθερή οικονομία να είναι κομμουνιστική; 215

14.6 Η σταθερή οικονομία είναι παγκόσμια υπόθεση  215

14.7 Η σταθερή οικονομία δεν είναι ουτοπία, είναι ανάγκη 216

14.8 Συμπεράσματα  217

14.9 Σχόλια 218

14.10 Διαγραμματική απεικόνιση της μακροχρόνιας ισορροπίας 218

(α) Μακροχρόνια ισορροπία 218

(β) Μεταβολή του πληθυσμού  222

(γ) Βελτίωση της τεχνολογίας 223

Βιβλιογραφία 224

 

15 ΣΤΑΘΕΡΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟ Ή ΣΤΟΝ ΣΟΣΙΑΛΙΣΜΟ; 225

15.1 Καπιταλισμός  225

15.2 Σοσιαλισμός  225

15.3 Σύγκριση  227

15.4 Άλλα σημεία σύγκρισης  228

15.5 Σχόλια  229

Βιβλιογραφία  229

16 ΣΩΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ 231

16.1 Κινδυνεύει ο πλανήτης;  231

16.2 Γιατί κινδυνεύει;  232

16.3 Από ποιους κινδυνεύει;  232

16.4 Τί κάνουν οι άνθρωποι που φέρνει καταστροφή;  233

16.5 Μπορεί να σωθεί ο πλανήτης; Και πώς;  234

16.6 Τί θα συμβεί αν δεν πάρομε μέτρα για την διάσωση του πλανήτη; 234

Βιβλιογραφία 236

 

17 ΕΠΙΛΟΓΟΣ 239

18 Βιβλιογραφία αριθμημένη κεφαλαίων 2 και 12 241

 

ΠΙΝΑΚΕΣ

Πίνακας 2-1. Δυναμικό θέρμανσης του πλανήτη για ορισμένα αέρια θερμοκηπίου 45

Πίνακας 2-2. Ποσοστό πληθυσμού της ΕΕ-28 που εκτίθεται σε επιβλαβή επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης σύμφωνα με τα όρια που θέτει η ΕΕ και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας 45

Πίνακας 2-3. Εκπομπές αερίων θερμοκηπίου ανά κλάδο  47

Πίνακας 2-4. Μείωση εκπομπών αερίων θερμοκηπίου που μπορούν να επιτευχθούν ανά 1.000 θερμίδες τροφίμου 50

Πίνακας 2-5. Παγκόσμια μεγέθη για την βιο-ικανότητα και το οικολογικό αποτύπωμα 61

Πίνακας 2-6. Αποτύπωμα κατανάλωσης 24 χωρών και υπολογισμός πλανητών που θα απαιτούντο αν όλοι οι κάτοικοι της γης είχαν το ίδιο κατά κεφαλήν αποτύπωμα κατανάλωσης 66

Πίνακας 11-1. Εθνικό Εισόδημα, Κατανάλωση, Πληθυσμός, και κατά κεφαλήν Κατανάλωση σε διάφορες χώρες, 2018 140

Πίνακας 11-2. Κατανάλωση, Ακαθάριστο Προϊόν, και Οικολογικό Αποτύπωμα, παγκοσμίως, 1970-2016 149

Πίνακας 12-1. Η ένταση του υποσιτισμού σε επιλεγμένες χώρες, 1992-2016 161

Πίνακας 12-2. Ποσότητες εισροών που απαιτούνται για την παραγωγή 1 κιλού απορροφηθείσας  πρωτεΐνης 165

Πίνακας 12-3. Εξοικονόμηση νερού που επιτυγχάνεται εάν υποκαταστήσουμε διάφορα είδη ζωικών προϊόντων με μπιζέλια 166

Πίνακας 12-4. Εξοικονόμηση νερού που επιτυγχάνεται εάν υποκαταστήσουμε διάφορα είδη ζωικών προϊόντων με όσπρια ή λαχανικά 167

Πίνακας 12-5. Εκπομπές αερίων θερμοκηπίου που οφείλονται στις μεταφορές ως ποσοστό των συνολικών εκπομπών 170

Πίνακας 12-6. Μείωση των συνολικών παγκόσμιων εκπομπών που μπορούν να επιτευχθούν εάν υποκατασταθούν τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης με ίσο βάρος από φυτικά  171

Πίνακας 12-7. Μείωση των συνολικών παγκόσμιων εκπομπών που μπορούν να επιτευχθούν εάν υποκατασταθούν τα  τρόφιμα ζωικής προέλευσης με φυτικά ίσης περιεκτικότητας σε πρωτεΐνη 172

Πίνακας 12-8. Μείωση των συνολικών παγκόσμιων εκπομπών που μπορούν να επιτευχθούν εάν υποκατασταθούν τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης με φυτικά ίσης περιεκτικότητας σε πρωτεΐνη 173

Πίνακας 12-9. Μείωση της οξίνισης και του ευτροφισμού που μπορούν να επιτευχθούν εάν υποκατασταθούν τα τρόφιμα ζωικής προέλευσης με φυτικά ίσης περιεκτικότητας σε πρωτεΐνη 175

Πίνακας 12-10. Προέλευση θερμίδων στην μεταπολεμική κρητική διατροφή 177

Πίνακας 13-1. Η εξέλιξη του παγκοσμίου πληθυσμού, 500 Π.Χ. - 2020, σε εκατομμύρια 184

Πίνακας 13-2. Χώρες με τον μεγαλύτερο πληθυσμό και το κατά κεφαλή ΑΕΠ 186

 

ΣΧΗΜΑΤΑ

Σχήμα 2-1. Πού βρίσκεται το νερό της γης; 32

Σχήμα 2-2. Ο κύκλος του νερού 33

Σχήμα 2-3. Παγκόσμιες εκπομπές αερίων θερμοκηπίου από την παραγωγή τροφής    49

 

ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ

Διάγραμμα 2-1. Παραγωγή τροφής από τη θάλασσα: ελεύθερα ψάρια έναντι εκτρεφόμενων, Κόσμος, 1960-2015 29

Διάγραμμα 2-2. Η μεταβολή της στάθμης της θάλασσας από το 1993 έως σήμερα 35

Διάγραμμα 2-3. Ποιότητα του αέρα και μείωση αναμενόμενης διάρκειας ζωής 47

Διάγραμμα 2-4. Πόσο συνεισφέρει στις εκπομπές αερίων θερμοκηπίου η απώλεια των τροπικών δασών; 52

Διάγραμμα 2-5. Η αύξηση της θερμοκρασίας από το 1880 53

Διάγραμμα 2-6: Οι συγκεντρώσεις διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα τα τελευταία 770.000 χρόνια  54

Διάγραμμα 2-7. Το παγκόσμιο οικολογικό αποτύπωμα και η βιο-ικανότητα 1961-2017      63

Διάγραμμα 2-8. Η διαφορά μεταξύ κατά κεφαλήν οικολογικού αποτυπώματος και βιο-ικανότητας 1961-2017 64

Διάγραμμα 2-9. Οι ημέρες υπέρβασης της βιο-ικανότητας από το 1970      68

Διάγραμμα 11-1. Παγκόσμιο ΑΕΠ και κατανάλωση, 1970-2018 151

Διάγραμμα 11-2. Παγκόσμιο ΑΕΠ και οικολογικό αποτύπωμα, 1961-2016 152

Διάγραμμα 12-1. Ημερήσια προσφορά θερμίδων, 1961-2013 159

Διάγραμμα 12-2. Η αγροτική γη του πλανήτη και η σχετική αποτελεσματικότητά της 163

Διάγραμμα 12-3. Εκπομπές αερίων θερμοκηπίου ανά δραστηριότητα 168

Διάγραμμα 13-1. Η αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού 500 Π.Χ. – 2020 185 Διάγραμμα 13-2. Συνδυασμοί πληθυσμού και κατά κεφαλήν προϊόντος που είναι εφικτοί χωρίς να δημιουργείται οικολογικό έλλειμμα 194

Διάγραμμα 13-3. Οι εφικτοί συνδυασμοί κατά κεφαλήν προϊόντος και πληθυσμού 197

Διάγραμμα 13-4. Το αποκρουστικό συμπέρασμα 202

Διάγραμμα 14-1. Η σταθερή οικονομία σε μακροχρόνια ισορροπία 220

Διάγραμμα 14-2. Το μοντέλο του Solow με σταθερό πληθυσμό 221

Διάγραμμα 14-3. Δημιουργία οικολογικού πλεονάσματος από μείωση πληθυσμού 222

Διάγραμμα 14-4. Δημιουργία οικολογικού ελλείμματος από βελτίωση της τεχνολογίας 223